Por Theo Roncken 9 februari 2006

“Evo, zie ons staan en sluit je bij ons aan”. Dit is vrij vertaald een van de leuzen waarmee honderden werknemers van de luchtvaartmaatschappij Lloyd Aéreo Boliviano (LAB of kortweg “Lloyd”) in de namiddag van 6 februari 2006 de aandacht opeisen van ‘s lands kersverse president, Evo Morales Ayma. Zoveel mensen passen niet op de stoep voor het lokale hoofdgebouw van de bond van ondernemers. Samen met een haastig opgeroepen cordon UTOPs (anti-oproerpolitie) verhinderen we  tijdelijk de verkeersstroom door één van de toevoerroutes van het rijkere deel van de stad Cochabamba.

President Evo laat op zich wachten. Even lijkt het er zelfs op dat zijn chauffeur instructies heeft gekregen om de geparkeerde auto startklaar te maken voor een haastig vertrek. De demonstranten, hier duidelijk niet van gediend, organiseren handig een extra versperring, de vrouwen voorop. In een land waar blokkades deel uitmaken van een uitgebreid arsenaal van geweldloze actiemiddelen is een dergelijke paraatheid niet vreemd. De stemmig wordt zelfs geen moment grimmig: “Evo, broeder, we willen praten!”, scandeert een piloot naast me. Tegen de tijd dat het daglicht begint te dimmen worden twee woordvoerders van de actievoerders tot het gebouw toegelaten. Het voorstel dat zij mee naar binnen nemen op deze vijfde stakingsdag werd een paar uur eerder op een personeelsvergadering onder luid applaus goedgekeurd: Lloyd moet opnieuw een staatsbedrijf worden, onder de gezamenlijke administratie van regering en werknemers. In de volgende dagen wordt dit idee verder uitgewerkt: de aandelen van hoofdeigenaar Ernesto Asbún Gazaui zouden worden opgekocht met de drie laatste maandlonen die de werknemers nog niet uitbetaald hebben gekregen.

Deze eis betekent de nationalisatie van een onlangs geprivatiseerd bedrijf, en is een lastige steen in de schoen van de regering. Waarom?, zou je zeggen. Nationalisatie van Bolivia’s rijkdommen was toch een kernpunt van Evo’s presidentiële kampanje? Waarom zou zijn regering dan nu twijfelen over het terugnemen van enige staatscontrole over een strategische sector als de burgerluchtvaart? Voor ik op deze vraag terug kom, eerst een stukje geschiedenis.

LAB is de oudste luchtvaarmaatschappij van Zuid-Amerika. Een kadootje van Duitse inwonenden ten ere van de honderdste verjaardag van de Republiek, een Junker F-13 met capaciteit voor vier passagiers, leidde in 1925 tot de oprichting van een bedrijf dat met de jaren verdiend uitgroeide tot een publiek symbool van nationale trots. Tot aan de wereldcrisis in de luchtvaart, aan het begin van de jaren 90, stond Lloyd bekend als een uiterst rentabele en bovenal veilige vliegmaatschappij.

De overname, in oktober 1995, van het grootste blok aandelen van Lloyd door de Braziliaanse VASP, stuitte dan ook op de oppositie van de vakbonden. Deze waren indertijd echter te zwak en te verdeeld om de “Capitalización”, de Boliviaanse versie van de privatiseringsgolf die Latijns-Amerika overspoelde, te stoppen. En zo kwam de administratie van deze “bloem van de natie” dankzij de actieve medewerking van de regering Sánchez de Lozada en een handvol internationale  banken en consultanten, in handen van Wagner Canhedo Azevedo.

Canhedo, president van VASP, was toen in zijn land al diverse malen beschuldigd van frauduleuze transacties. Bovendien had hij eind 1993 al 2.200 processen wegens wanbetaling tegen zich lopen van werknemers van VASP. Het is dan ook geen wonder dat de “kapitalisatie” van Lloyd vooral een aderlating werd. In de zes jaar dat de Canhedo’s het bedrijf beheerden als een ware clan, liep het kapitaal van de luchtlijn terug van 66 miljoen tot 2,4 miljoen amerikaanse dollars. Begin 1998 trokken haar piloten de veiligheid van de vliegtuigen zelfs publiekelijk in twijfel. Maar ondanks de voortdurende geruchten over de tientallen manieren waarop de nieuwe administratie Lloyd en haar vliegtuigen stukje bij beetje leegplukte, was er nooit werkelijk belangstelling van overheidswege voor het instellen van een gedegen onderzoek.

Maar uiteindelijk barstte toch de bom, en in 2001 gaf Canhedo aan bereid te zijn zich uit LAB terug te trekken. Het bedrijf had een waarde, zo zei hij, van 40 miljoen dollars (hij verzweeg de schulden te vermelden), maar hij wilde zijn helft wel voor 10 miljoen van de hand doen. Twee Boliviaanse ondernemers gingen op dit voorstel in en werden gepresenteerd als ware helden, redders van het Boliviaanse vlaggenschip, met name Ernesto Asbún, die vanaf november 2001, zogezegd met de steun van het geld van Raúl Garafulic, het bestuur van Lloyd op zich nam.

Echter, al na een jaar keerden de twijfels terug: Asbún (en Canhedo) beschuldigden Garafulic er van zijn 10 miljoen nooit te hebben betaald, terwijl Asbún, volgens Garafulic, onder één hoedje speelde met Canhedo om zich al zijn aandelen toe te eigenen in ruil voor de garantie geen rechtszaak te openen vanwege de frauduleuze administratie van Canhedo. Kortom, Business as usual in de wereld van het grote geld (echt dan wel fictief). Het parlement stelde een onderzoekscommissie in, maar opnieuw gebeurde er niets. Garafulic overleed in november 2003 toen zijn Cessna vliegtuigje bij een landing over de kop sloeg, en Asbún werd door niemand meer lastig gevallen over de legitimiteit van zijn 50% eigendomsrecht van Lloyd.

Financiële gegevens over de laatste Asbún jaren (2004 en 2005) zijn nog niet bij de overheid ingediend. Volgens de laatst opgemaakte balans vloog LAB in 2003 op ruim 141 miljoen dollar inkomsten, maar liepen de schulden op tot 139 miljoen, hetgeen de kas terugbracht tot 2,1 miljoen amerikaanse dollars. Tot de huidige schulden behoren meerdere achterstallige betalingen aan de staat, waaronder 20 miljoen aan belasting en 10 miljoen aan pensioensrechten. Buiten de algemene achterstand van drie maanden in de uitbetaling van de lonen, hebben Lloyd’s werknemers momenteel dus ook geen recht op pensioen. Tot zover de teloorgang van Bolivia’s gouden vleugels.

Op de diverse vliegvelden in het land spreken gestrande passagiers van LAB voor TV-camera’s hun frustratie uit over de condities waarin zij de afgelopen week hebben doorgebracht, naast lege balies en zonder enige officiële uitleg over de gecancelde vluchten. Asbún probeert de schuld in de schoenen van de piloten te schuiven, die evenals voorheen als eersten publiekelijk aan de bel trokken. Listig publiceerde hij afgelopen zondag in de krant een loonlijst met de suggestie dat de piloten alleen al vanwege hun hoge inkomsten andere belangen voorstaan dan de overige werknemers.

Vakbondsman en activist Oscar Olivera, bekend om zijn coordinerende rol tijdens de wateroorlog van april 2000, denkt hier anders over. Zijn toespraak tijdens de personeelsvergadering van Lloyd van afgelopen maandag was meer dan duidelijk: “LAB is van de Bolivianen. Asbún stak zijn vieze handen in de zakken van een bedrijf dat dankzij het zweet van onze grootouders is grootgebracht. In 2000 (tijdens de wateroorlog) besloten wij allen dat we de rijkdommen van het land die in handen van delinkwenten zijn beland zullen terugwinnen.” Ook voor veel andere Bolivianen is Lloyd een duidelijk voorbeeld van de funeste impact voor de bevolking van de Washington Consensus en haar privatiseringspolitiek. Juist daarom worden er wat betreft de toekomst van Lloyd duidelijke stappen verwacht van de nieuwe “regering van het volk”.

Het is echter de vraag hoe ver de regering wil gaan. Een eenzijdige interventie van de kant van de overheid in de administratie van het bedrijf zou zowel de nationale als de internationale ondernemerswereld enorm afschrikken, en is daarom onwaarschijnlijk. Asbún heeft daarmee een belangrijke speelkaart in handen. Zolang hij weigert om met zijn werknemers om de tafel te gaan zitten is van President Evo weinig daadkracht te verwachten, en rest slechts de hoop op een spoedig herstel van Bolivia’s gouden vleugels.